विद्युत आपूर्ति : प्राधिकरण : ९९७० मे.वा.घन्टा / निजी क्षेत्र : १७९१० मे.वा.घन्टा / आयात : २११६ मे.वा.घन्टा / ट्रिपिङ : मे.वा.घन्टा / ऊर्जा माग : २९९९६ मे.वा.घन्टा/ उच्च माग : १४४० मेगावाट मे.वा.घन्टा/ निर्यात : मेगावाट
×

नेपालमा बिजुली पुगेकै हो, के छ तथ्याङ्कमा ?

२०७८ जेठ ३०

काठमाडौं । सन् १९११ मा ५०० किलोवाटको फर्पिङ्ग जलविद्युत् आयोजनाबाट सुरु भएको हो । जलविद्युत् विकास, ११० वर्षपछि लगभग १३०० मेगावाट र ४५६ मेगावाटको माथिल्लो तामाकोसी सकिन लाग्दा बहस सुरु हुन थालेको छ । अबको जलविद्युत्को भविष्य के भनेर ?

८३ हजार मेगावाट उत्पादन क्षमता भएको र यसमध्ये ४२ हजार मेगावाट प्राविधिकरूपमै उत्पादन गर्न सकिने देखिएको छ । नेपालको जलविद्युतको भविष्यबारे बहस गर्ने बेला भएकै हो त ? तथ्य र आँकडाले के भन्छ ? एकछिन बहस गरौं :

१) उत्पादित र उत्पादनको चरणमा रहेका आयाजनाहरू

अवस्था संख्या क्षामता (मेगावाट)
सञ्चालित आयाेजना ९४ १२५०.५०
उत्पादन अनुमतिपत्र लिएका आयाेजना २१७ ८३०६.४०
उत्पादन अनुमतिपत्र लिन आवेदन दिएका ३० २८०८.९०
अध्ययन अनुमतिपत्र लिएका २२८ १६४१५.४०
अध्ययन अनुमतिपत्र लिन आवेदन दिएका १० ११०.००
जम्मा (१ मेगावाटभन्दा ठूला) ५७९ २८८९१.२०

 

नेपालमा हालसम्म ९४ आयोजनाबाट १२५० मेगावाट विद्युत उत्पादन भएको छ । साथै, ८३०६ मेगावाटका २१७ आयोजना निर्माणका विभिन्न चरणमा छन् । १९३३४ मेगावाटका २६८ आयोजनाहरू पहिचान भई अनुमतिपत्र लिने चरणमा छन् ।

यसरी हेर्दा नेपालमा जम्मा ५७९ आयोजनाबाट २८८९१.२० मेगावाट (उत्पादित १२५०.५० मेगावाट समेत) क्षमताको विद्युत् उत्पादन हुन सक्ने देखिन्छ । यसका अलावा विद्युत् प्राधिकरणले पम्प स्टोरेजजस्ता नयाँ आयोजनाहरू पनि अध्यायन गरिरहेको छ ।

२) ऊर्जा उपयोगको अवस्था

१. नेपालमा ऊर्जा उपयोगको अवस्था हेर्दा ७०.४७% दाउरा लगायत परम्परागत स्रोतले परिपूर्ति गरेको देखिन्छ । जलविद्युत्को हिस्सा जम्मा ३.३९% छ । उता पेट्रोलियम पदार्थले १२.५३% हिस्सा ओगटेको छ ।

२. कूल ऊर्जाको ३.३९% हिस्सा रहेको विद्युत्को उपयोगिता हेर्ने हो भने, ३.३९% को ८०.३६% घरयासी प्रयोजनका लागि प्रयोग हुन्छ । ११.३२% र ७.१२% विद्युत् क्रमशः उद्योग र यातायात क्षेत्रमा प्रयोग भएको पाइन्छ ।

३. नेपालमा ८८% जनसंख्यामा विद्युत् पहुँच पुगेको छ ।

४. प्रतिव्यक्ति बिजुली उपयोग २४५ किलोवाट घन्टा छ ।

५. भारतबाट आयातित, ६०६७ मेगावाट घन्टा (औसत १०१ मेगावाट) (स्राेत : ऊर्जा खबर, २०७८/०२/२९)

३) सरकारका योजनाहरू 

१. १५औं पञ्च वर्षीय योजना (२०७६/७७–२०८०/८१) यस योजनामा विद्युत् खपत बढाउने भन्दा उत्पादनलाई जोड दिएको पाइन्छ ।

२. आर्थिक वर्ष (आव) २०७८/७९ को बजेटमा जलविद्युत् उत्पादनलाई आकर्षित गर्ने, सम्भावित मुलुकहरूसँग त्रिपक्षीय सम्झौता गर्ने, विद्युुतीय सवारीमा कर सहुलियत दिने, घरायसी विद्युुतीय सामग्रीमा भन्सार सहुलियत दिने लगायत योजना राखेको छ ।

३. राष्ट्रिय योजना आयोगको आव २०७७/७८ को वार्षिक विकास कार्यक्रममा जलविद्युत् क्षमता बढाउने, विद्युत् पहुँचको  जनसंख्या ८८% बाट ९२ % पुर्याउने, प्रतिव्यक्ति विद्युत् खपत २४५ बाट ३५० पुर्याउने लगायत योजनाहरू छन् ।

४. नेपाल बिद्युत प्राधिकरणको विद्युत् माग प्रक्षेपण, २०१५ अनुसार सन् २०३३/३४ सम्म ‘बेस केस सिनारियो’मा माग ५७८५.३ मेगावाट हुनेछ ।

४) भारतमा जलविद्युत् उत्पादन

सन् १९८७ मा दार्जिलिङस्थित १३० किलोवाटको सिद्रपोंग आयोजनाबाट सुरु भएको विद्युत विकास, कूल १४८७०० मेगावाट क्षमता मध्ये ४६००० मेगावाट उत्पादन गरिसेकको छ । जुन भारतको कूल ऊर्जाको १२.३% हिस्सा हो ।

५) छिमेकी देशहरूको विद्युत् महसुल दर र प्रतिव्यक्ति ऊर्जा उपयोग

देश अमेरिकी डलर ($) किलाेवाट घन्टा
भुटान ०.०१८ ३१२६
बंगलादेश ०.०६६ ४३३
नेपाल ०.०७१ २४५
भारत ०.०७९ ९३५
चीन ०.०८५ ३०८१

 

यस टेबलको पहिलो स्तम्भकाे तथ्यांकअनुसार विद्युत् महसुल दर हेर्ने हो भने नेपालको प्रतियुनिट मूल्य भारतको भन्दा अलिकति सस्तो देखिन्छ । (स्रोत : globerpetrolprices.com, sept @)@))

यसरी नै दोस्रो स्तम्भमा प्रतिव्यक्ति ऊर्जा खपत (स्रोत : wikipedia) को तथ्यांकमा भारतीयले प्रतिव्यक्ति ९३५ किलोवाट घन्टा ऊर्जा प्रयोग गर्दा हामीले जम्मा २४५ किलोवाट घन्टा प्रयोग गरिरहेका छौं ।

निष्कर्ष

माथिको तथ्याङ्कबाट यो निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ कि, अवश्य पनि नेपालमा अबको ऊर्जा के गर्ने भनेर बहस गर्ने बेला भएकै रहेछ । अबको लगभग १० वर्षमा निर्माणाधीन आयोजनाहरू सकिनेछन् । ती आयोजनाबाट सरदर ८००० मेगावाट विद्युत् राष्ट्रिय लाइनमा जोडिनेछ । तर, नेपालको विकासको क्रम, ऊर्जा खपत र सरकारको हालसम्मको नीति तथा योजना हेर्दा आगामी केही वर्षपछि ऊर्जा खपत हुन नसक्ने निश्चित प्रायः छ । त्यसैले भविष्यमा ऊर्जालाई सही सदुपयोग गर्न र उत्पादित बिजुली खेर जान नदिन तत्काल सरकार, विभाग र विद्युत् प्राधिकरणले स्पष्ट योजना तर्जुमा गर्नुपर्ने हुन्छ ।

विद्युत् उपयोग कसरी बढाउन सकिएला ?

१. दाउरा/ग्यासलाई बिजुलीले विस्थापन : नेपालको समग्र ऊर्जाको ७०% हिस्सा दाउरा लगायत अन्य परम्परागत वस्तु जुुन खाना पकाउने प्रयोजनका लागि प्रयोग हुन्छ । सहुलियत दिएर भान्छामा बिजुलीको प्रयोग  बढाउन सकिन्छ । जस्तो, गाउँमा सामुदायिक वनहरूले दाउराको खपत कम गराउन ग्यास वितरण गरेको देखिन्छ । दाउराको खपत कम गराउन ग्यास हैन इन्डक्सन चुलो वितरण गर्ने नीति बनाउने । दाउराको तुलनामा बिजुली महँगो हुने हुँदा बिजुली प्रयोग गर्न केही अनुदान या सहुलियत दिनुपर्ने हुन्छ ।

२. घरयासी प्रयाजनका लागि विद्युत्को उपयोग : हाम्रो जलविद्युत्को लगभग २ तिहाई भाग बत्ती बाल्नमात्र प्रयोग भइरहेको छ । त्यसैले, विद्युतीय उपकरणहरू जस्तो वासिङ मेसिन, फ्रिज, माइक्रोभन, हिटर लगायत सामानहरू प्रयोग गर्न प्रोत्साहन गर्दै विभिन्न छुट, अनुदान र सहुलियत दिने । जस्तो, अहिले घरयासी विद्युतीय सामानमा कर सहुलियतको कुरा छ, त्यो सकारात्मक मान्न सकिन्छ ।

३ विद्युतीय सवारी : अबको केही वर्षमा पेट्रोलियम सवारी विस्थापित गर्ने योजना सुरु गर्नु । जस्तो, ठूला सहरमा सकिँदैन भने सानाबाट सुरु गर्ने । जसले १२% पेट्रोलियम ऊर्जाको हिस्सा कम गर्न सकिन्छ । सरकारले विद्युतीय सवारीमा कर सहुलियतको व्यवस्था गरेको छ । जुन सकारात्मक भए पनि पूर्ण भने छैन । तर, ऊर्जा खपतको सानो हिस्सा रहेको यातायात क्षेत्रमा जति नै लगानी गरे पनि ऊर्जा खपतमा ठूलो परिवर्तन हुने देखिँदैन ।

४. विद्युत्को उच्चतम प्रयोग : छिमेकी देशहरूमा प्रतिव्यक्ति ऊर्जा खपत ९०० किलोवाट घन्टा हुँदा हाम्रो जम्मा २४५ किलोवाट घन्टा छ । अब प्रतिव्यक्ति ऊर्जा खपत बढाएर कम्तीमा ५०० किलोवाट घन्टा पुर्याउन सके ठूलो उपलब्धि हुनेछ । साथै, ऊर्जाको ३.३९% हिस्सा ओगटेको जलविद्युत्लाई कम्तीमा २०% सम्म बढाउन सके लगभग ५००० मेगावाट बिजुली खपत बढाउन सकिन्छ ।

५. विद्युत निर्यात : सबैले बहस गर्दै आएको विषय विद्युत् निर्यात हो । जुन भारतमा परनिर्भर देखिन्छ, जसका लागि आवश्यक बहस त भएकै छ । तर, त्यो भन्दा पहिला हामीले सस्तो बिजुली उत्पादन गर्न जोड दिनुपर्छ । व्यापार गर्न त सस्तो बेच्न सक्नुपर्यो । हालको अवस्थामा भारतमा भन्दा नेपालमा बिजुली अलिकति सस्तो भएको र भारतको ऊर्जाको लगभग ५३% कोइला प्रयोग गर्ने हुँदा भारतले नेपालको नवीकरणीय ऊर्जा अवश्य किन्नेछ । त्यसका लागि कुटनैतिक पहल गर्नुपर्छ ।

६. आवश्यक योजना तर्जुमा : १५औं पञ्चवर्षीय योजना हेर्ने हो भने विद्युत् खपत बढाउने कुनै योजना देखिँदैन । वार्षिक बजेटमा केही करमा सहुलियतबाहेक अरू स्पष्ट खाका देखिँएन । अब आवश्यक नीति बनाउन ढिला गर्नु हुँदैन ।

७. भरपर्दो प्रसारण लाइन : प्रसारण लाइन पनि भरपर्दो र विश्वाससिलो बनाउनुपर्छ । जसले आम मानिसमा बिजुलीप्रति विश्वास बढ्छ र प्रयोग गर्ने बानीको  विकास भई खपत बढ्दै जानेछ ।

८. बिजुली खपत गर्ने उद्योगहरूको विकास : आर्थिक विकासका लागि सरकारले ठूलो परिमाणमा बिजुली खपत गर्ने उद्योग स्थापना गर्न सहजीकरण गर्नुपर्ने हुन्छ ।

अन्त्यमा, विद्युत् खपत बढाउन समग्र ऊर्जाको १२% हिस्सा रहेको पेट्रोलियम पदार्थ विस्थापित गरेरमात्र पुग्दैन । ३.३९% को जलविद्युत् खपत बढाउँदै ७०% को दाउरा लगायत परम्परागत ऊर्जालाई घरायसी उपकरण (होम एप्लायन्स) ले विस्थापित गरी प्रतिव्यक्ति ऊर्जा खपत बढाउँदै निर्यात केन्द्रित हुनु अबको अपरिहार्यता हुनुपर्छ ।

(लेखक, पण्डित तनहुँ हाइड्राे पावरमा कार्यरत छन्)

याे पनि पढ्नुहाेस्

नेपालको बिजुलीयात्रा ‘फर्पिङ टू तामाकोसी’

प्रतिक्रिया

सम्पादकः लक्ष्मण वियोगी
© 2021 Urja Khabar. All rights reserved
विज्ञापनको लागि सम्पर्क +977-1-5321303
Site By : Nectar Degit